เคยสังเกตไหมว่าเด็กบางคนเล่าเรื่องเก่งมาก อธิบายเหตุการณ์ได้ละเอียดเป็นฉากๆ ในขณะที่บางคนในวัยเดียวกัน กลับพูดแบบถามคำตอบคำ ตอบสั้นๆหรือเงียบไม่ตอบเลย 

การที่เด็กไม่พูดบอกเล่า อาจจะไม่ใช่เพราะเด็กเขินอาย แต่เด็กไม่สามารถเล่าเรื่องได้ ฉะนั้นการที่ “เล่าเรื่องไม่เป็น” จึง “ไม่ใช่เรื่องเล่นๆ” เลยสำหรับเด็กคนหนึ่ง แต่เป็นเรื่องที่เราต้องช่วยเหลือเพื่อให้เด็กสื่อสารเรื่องราวที่อยู่ในใจออกมาได้มากพอกับความต้องการของเขา

บทความนี้จะพาไปดูว่า เด็กในแต่ละวัยสามารถเล่าเรื่องได้อย่างไรบ้าง แล้วถ้าลูกของเรา “เล่าเรื่องไม่เป็น” เราจะมีวิธีการช่วยลูกอย่างไรให้เหมาะสมตามวัย 

เมื่อลูกของเราเริ่มพูด สื่อสารบอกความต้องการได้ ตอบคำถามได้ เรื่องต่อมาที่เราต้องให้ความสนใจคือ “การเล่าเรื่อง” เมื่อลูกได้เจอสิ่งต่างๆรอบตัวมากขึ้น เด็กจะอยากบอกเล่า อวดเรา หรือให้เราฟังสิ่งที่เค้าได้พบเจอมา รวมถึงเรื่องที่เด็กจินตนาการขึ้นมา เรื่องสมมติ การเล่าเรื่องก็เป็นพัฒนาการด้านหนึ่ง ที่จะทำได้ดีขึ้น เก่งขึ้นตามวัย ผ่านการฝึกฝน โดยพ่อแม่ผู้ปกครองเป็นผู้สนับสนุนการเล่าของเด็กให้มีรายละเอียด มีความซับซ้อน มีความเชื่อมโยงที่มากขึ้นได้ 

เพราะการเล่าเรื่องคือกระจกที่สะท้อนให้เห็นพัฒนาการด้านภาษา ความคิด การจัดลำดับเหตุการณ์ และประสบการณ์ ความเข้าใจต่อโลกของเด็ก ออกมาเป็นคำพูด เรื่องราวที่ฟังแล้วเข้าใจร่วมกัน 

ทักษะที่เด็กต้องใช้สำหรับการเล่าเรื่อง

1. ความสามารถด้านการใช้คำศัพท์ (Semantic skills) คือเด็กมีคำศัพท์มากพอ เช่น คำนาม คำกริยา คำบอกเวลา คำบุพบท คำบอกตำแหน่ง
2. ความสามารถในการใช้ไวยากรณ์และการเรียงประโยค (Syntactic skills) คือ การพูดเป็นประโยคที่สมบูรณ์ มีประธาน กริยา กรรม หรือ สามารถใช้ประโยคได้หลากหลาย เช่น ประโยคบอกเล่า ประโยคความเดียว-ความรวม-ความซ้อน
3. ความสามารถในการจัดลำดับเหตุการณ์ (Sequencing skills) เช่น บอกได้ว่าเหตุการณ์ใดมาก่อนหรือมาทีหลัง 
4. ความสามารถในการแสดงความรู้สึก (เป็นส่วนหนึ่งใน Pragmatic skills) คือการใช้คำแสดงความรู้สึก เช่น ดีใจ เสียใจ โกรธ​กลัว มีความสุข โดยบอกได้ทั้งตนเองและผู้อื่นว่ารู้สึกอย่างไร
5. ความสามารถในการคิดอย่างเป็นเหตุเป็นผล (Cause and effect skills) คือการคิดเชื่อมโยงเหตุผล เช่น เพราะเหตุการณ์จึงทำให้เกิดผลลัพธ์แบบนี้ 
6. ความสามารถในการคิดแก้ไขปัญหา (Problem solving and Prediction skills) คือเด็กบอกได้ว่าปัญหาของเหตุการณ์นี้คืออะไร อาจเกิดเหตุการณ์อะไรต่อไป รวมถึงแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นได้ 

นอกจากนี้ยังมีองค์ประกอบเพื่อความสมบูรณ์ในการเล่าอีกมากในขณะเล่าเรื่อง เช่น การเลือกใช้น้ำเสียง การเว้นจังหวะขณะพูด การรู้จักเลือกคำที่เหมาะสมกับคน บริบท, การอ่านสถานการณ์ว่าควรเล่าหรือไม่ควรเล่าเวลาไหน, การสลับกันเล่าไม่พูดอยู่คนเดียว เป็นต้น ก็จะทำให้การเล่าเรืองมีความลื่นไหล น่าสนใจ ผู้ฟังมีอารมณ์ร่วมไปด้วยพร้อมกับรับเรื่องราวได้สมบูรณ์

เด็กละวัยเล่าเรื่องได้แบบไหน

จุดเริ่มต้นก่อนที่เด็กจะสามารถเล่าเรื่องได้นั้น เด็กต้องสามารถเชื่อมการเล่นมาสู่การเล่าเรื่องได้ก่อน โดยผ่านการเล่นสมมติ เช่น เด็กจะเริ่มเล่นจากชีวิตประจำวันของตนเอง ขยับออกมายากขึ้นเล่นตามเหตุการณ์ที่พบเจอในสังคม มีรายละเอียดจากประสบการณ์ตรงของตนเอง มีบทสนทนา ซึ่งจะนำไปสู่การคิดเรื่องราวของตนเอง มีการกำกับเหมือนละครฉากหนึ่ง จากพัฒนาการด้านการเล่นไปสู่พัฒนาการด้านเล่าเรื่อง

อ้างอิงจากทฤษฎี Stage of Narrative Development ของ Hedberg & Westby (1993), Stein & Glenn (1979) จะแบ่งลำดับการเล่าเรื่องของเด็กเป็น 7 ขั้น ตามลำดับ วิธีการเล่า ความซับซ้อนและรายละเอียดในการเล่า ดังนี้

Stage 1 : Descriptive Sequence (2-3 ปี) เด็กพูดเป็นคำๆ หรือประโยคที่เห็นโดยไม่มีเหตุการณ์ เช่น เจ้าแมว 

Stage 2 : Action Sequence (3-4 ปี) บอกว่าตัวละครทำอะไรและมีเหตุการณ์ต่อเนื่องอย่างไร เช่น เจ้าแมวเดินแล้วเจอเจ้าหมาแล้วไปกินข้าวแล้วนอน เป็นต้น

Stage 3 : Reaction Sequence (4-5 ปี) เพิ่มการบอกเหตุและผลเข้าไป เช่น แมวหิวก็เลยชวนหมาไปกินข้าว 

Stage 4 : Abbreviated Episode (5-6 ปี)เพิ่มการกำหนดโครงเรื่องและการใส่ความรู้สึกตัวละคร เช่น เจ้าแมวรู้สึกหิวมากเลยวางแผนจะไปหาอาหารกินที่ริมแม่น้ำ เจอกับเจ้าหมาดูแล้วคิดว่าเจ้าหมาน่าจะรู้สึกหิวเหมือนกันเลยชวนกันไปกินข้าว

Stage 5 : Complete Episode (6-7 ปี) มีครบทุกองค์ประกอบเช่น มีปัญหา มีแผนการ วางแผนลงมือ และผลลัพธ์

Stage 6 : Complex Episode (7-9 ปี) เพิ่มอารมณ์ซับซ้อน มีหลายแผนที่สามารถเพิ่มเติมเข้ามาได้ตลอดเพื่อแก้ไขปัญหา

Stage 7 : Interactive Episode (9 ปีขึ้นไป) ตัวละครมีเป้าหมายที่ส่งผลกัน หรือมีเหตุการณ์หนึ่งและซ็อนกับเหตุการณ์หนึ่ง มีการถกเถียง ต่อรอง กัน